Adolf NETZEL (1913–1983)

„Korzeń”, „Podolak”, „Snowacz”; harcerz, żołnierz Szarych Szeregów, szef wywiadu Inspektoratu Łódź AK i ROAK

Ur. 19 VII 1913 w Przymiechach k. Częstochowy w robotniczej rodzinie Juliana i Anieli z d. Werner jako najmłodszym z ośmiorga rodzeństwa (miał pięciu braci i dwie siostry). Z Kraszkowic k. Wielunia w 1921 przeniósł się z rodzicami do Łodzi i tam rozpoczął naukę w szkole powszechnej, a w 1928 wstąpił do harcerstwa. 5 X 1931–13 VI 1933 był drużynowym w 13. Łódzkiej Drużynie Harcerskiej, a od października 1933 do lutego 1936 – w 18. Łódzkiej Drużynie Harcerskiej. Od 1929 pracował jako praktykant elektromonter w firmie „Elektrobudowa” w Łodzi, naukę zawodu kontynuował w Miejskiej Szkole Zawodowej, którą ukończył w 1932. W 1933 zatrudnił się jako monter w Elektrowni Łódzkiej. W 1935 ukończył kurs Łódzkiego Towarzystwa Kursów Technicznych. Od 1 VI 1936 był członkiem, a od 1 I 1939 kierownikiem Kręgu Starszoharcerskiego „Bauciarze” im. Stefana Żeromskiego.
Ze względu na stan zdrowia nie został powołany do służby wojskowej. 3 IX 1939 udał się do Warszawy i jako ochotnik w plutonie harcerskim wchodzącym w skład 260. pp brał udział w obronie stolicy. Po kapitulacji powrócił do Łodzi i pracy w elektrowni. Odmówił wpisu na niemiecką listę narodowościową.

Od listopada 1939 – zaprzysiężony przez Józefa Pawliczaka – działał w konspiracji harcerskiej, a następnie w Szarych Szeregach. Organizował służbę łączności, gromadził środki opatrunkowe i sprzęt radiowy. W 1941, po wyjeździe Pawliczaka do Warszawy, współpracował z Tadeuszem Wzdychem. Od 1942 należał do wywiadu cywilnego AK, a jego bezpośrednim przełożonym był hm Jan Perka (kierownik łódzkiego wywiadu). Pracę na stanowisku kontrolera w elektrowni wykorzystywał do zdobywania informacji na temat wojskowych i administracyjnych działań okupantów, rozmieszczenia sił niemieckich w mieście, lokalizacji magazynów wojskowych i fabryk produkujących na potrzeby przemysłu zbrojeniowego. Początkowo był szeregowym wywiadowcą, następnie sekcyjnym, kierownikiem rejonu i zastępcą kierownika całej siatki wywiadowczej. W lutym 1944 został szefem wywiadu Inspektoratu Łódzkiego AK. W 1944 uniknął aresztowania przez gestapo, ale już do końca okupacji musiał się ukrywać. Pozostawał w Łodzi, początkowo u Dariusza Marczyńskiego, a następnie u swojej łączniczki Julii Maksymowicz.
W 1945 powrócił do pracy w elektrowni. Od marca tr., ze względu na prowadzone przez funkcjonariuszy UB aresztowania żołnierzy Okręgu Łódzkiego AK, ukrywał się u Alojzego Kałużnego w Łodzi, Zygmunta Witczaka w Grotnikach oraz Tadeusza Chudzika w Łodzi. Jednocześnie rozpoczął działalność w łódzkim ROAK jako szef wywiadu. Wykorzystując dawne kontakty akowskie, stworzył sprawną siatkę informacyjno-wywiadowczą obejmującą Łódź, Pabianice, Zgierz, Gałkówek i Koluszki, której wywiadowcy gromadzili dane o życiu politycznym, społecznym i gospodarczym regionu, nawiązywali współpracę z funkcjonariuszami UB i MO (m.in. ze Stanisławem Malickim „Ludwikiem”, funkcjonariuszem WUBP) w celu pozyskiwania informacji o działalności tych formacji oraz planowanych akcjach przeciwko żołnierzom podziemia niepodległościowego i sytuacji osób aresztowanych. N. działał w strukturach ROAK do lipca 1945, kiedy to na mocy porozumienia podpisanego przez Adama Trybusa i premiera Edwarda Osóbkę-Morawskiego organizacja została rozwiązana.

Na przełomie maja i czerwca 1945 zabezpieczył w blaszanej puszce archiwum AK i polecił Alojzemu Kałużnemu zakopać ją w bezpiecznym miejscu (dokumenty kasowe przechowywał sam i w 1949 przewiózł je do Wrocławia). W połowie 1945 ponownie zatrudnił się w Elektrowni Łódzkiej. 17 IX 1945 zgłosił się do Komisji Likwidacyjnej b. AK Obszaru Centralnego Okręgu Łódzkiego i ujawnił swoją działalność konspiracyjną w okresie okupacji niemieckiej. Nie podał jednak prawdziwej funkcji, lecz zarejestrował się jako oficer łączności. W grudniu 1946 wstąpił do PPR. Od 1 II 1949 był szefem Działu Pracy i Płacy w Centralnym Zarządzie Energetyki w Warszawie i przeniósł się wraz z rodziną do stolicy.
15 IX 1950 został aresztowany w miejscu pracy przez funkcjonariuszy WUBP w Łodzi. Rodzina nie uzyskała informacji o miejscu jego pobytu, dopiero żona ustaliła, że został przewieziony do więzienia przy ul. Sterlinga w Łodzi. W styczniu 1951 przeniesiono go do aresztu śledczego WUBP przy ul. Anstadta w Łodzi. Podczas przesłuchań ujawnił miejsce ukrycia archiwum AK. Ponadto funkcjonariusze wysłali do żony N. informatora o ps. Odwet, który bezowocnie wypytywał ją o działalność męża w konspiracji i jego współpracowników w Łodzi.
Sądzony był w procesie grupowym. Zespół sędziowski w składzie: ppłk Bronisław Ochnio, ppor. Michał Lasek i st. strz. Jan Rusek zbierał się 29 VI–11 VII 1951 sześciokrotnie. Rozprawa miała charakter tajny. Oskarżał prokurator Kazimierz Golczewski. N. został skazany na 12 lat więzienia. Decyzją Rady Państwa z 6 VIII 1955 r. wyrok został złagodzony do 6 lat więzienia w zawieszeniu na 3 lata. Karę odbywał w Sieradzu (od 28 VIII 1951), Wronkach (od 27 V 1953), Warszawie na Mokotowie (od 3 X 1953) i Rawiczu (od 22 VI 1954). Zwolniony 20 VIII 1955. Zgromadzenie Sędziów NSW 20 II 1957 r. uchyliło wyrok WSR. N. został skazany na 5 lat pozbawienia wolności, na mocy amnestii karę darowano.
Powrócił do Łodzi, gdzie pracował w różnych firmach branży energetycznej; 1964–1967 był naczelnikiem Wydziału Organizacji w Zjednoczeniu Energetyki.
Zmarł w 1983 w Warszawie.
12 X 2000 SO w Łodzi unieważnił jego wyrok, stwierdzając, że N. działał na rzecz niepodległości Polski. W 1935 zawarł związek małżeński ze Stanisławą Paluch. Mieli dwoje dzieci.

Źródła
IPN Łódź: 6/1426, t. 1–3, Akta sprawy sądowej A. Trybusa i in.; Pf 12/1056, t. 1–3, Akta śledcze przeciwko A. Trybusowi i in.; Pf 12/1057, t. 1–2, Akta śledcze przeciwko A. Netzlowi i in.; Pf 12/1058, Akta śledcze przeciwko L. Wieczorkowi i Z. Witczakowi; 30/280, t. 1–4, Kontrrewolucyjna organizacja pod nazwą Armia Krajowa, 1978, mps.
A. Arkuszyński „Maj”, Przeciw dwóm wrogom, Łódź 1995; Informator o nielegalnych; J. Jabrzemski, Harcerze z Szarych Szeregów, Warszawa 1997; Okręg Łódzki Armii Krajowej, red. M. Budziarek, Łódź 1988; R. Peska, Kontra cichociemnego czyli ubecja w potrzasku, Pabianice 1995; idem, O śmierci myślałem jak o zbawieniu. Mówią katowani i ich kaci 1945–1956, Pabianice 1997; idem, Z dziejów Pabianic. Nieugięci – niepokonani. Armia Krajowa i podziemie niepodległościowe 1939–1945–1955, Pabianice 2002.
Zbiory autorki: Kronika 13 ŁDH im. gen. J. Bema (kserokopia); B. Zajączkowski, Notka biograficzna Adolfa Netzla (kserokopia).

Joanna Żelazko –  dr nauk humanistycznych, pracownik BEP IPN Oddział w Łodzi, specjalizuje się w historii Polski lat 1945-1956, autorka książki „Ludowa” sprawiedliwość. Skazani przez WSR w Łodzi (1946-1955) oraz artykułów naukowych i popularnonaukowych.