W wielu książkach, gazetkach i publikacjach harcerskich pisze się o przywództwie, wodzostwie oraz o cechach prawdziwego lidera. Podkreśla się przy tym znaczenie zastępowego, drużynowego, hufcowego, itd. w pracy jednostek, którymi kierują. Wielu z nas pamięta z zajęć na kursach zastępowych i drużynowych czym powinna wyróżniać się osoba pełniąca odpowiedzialne funkcje w ZHR, jakie cech powinny ją charakteryzować. Dobrze jeżeli wiedza na ten temat nie sprowadza się wyłącznie do sloganu: „wódz, wzór, starszy brat” lecz rozumiemy głębię znaczeń ww. słów. Zupełnie inaczej mówią nam o władzy socjologowie. Ciekawym będzie przeniesienie ich teorii na grunt harcerski. Jedną z najkrótszych definicji przedstawił Max Weber, który uznał, że władza to zdolność osiągania celu wbrew oporowi innych. Może ona pochodzić z różnych źródeł – opierać na samej sile fizycznej lub na zasobach ekonomicznych. Takie cechy jak umiejętność współpracy i wydajność mogą pomóc w zdobyciu władzy.
Socjologowie rozróżniają władzę prawomocną i nieprawomocną. Ta pierwsza występuje wtedy, gdy znajduje się w rękach osób postrzeganych jako uprawnione do jej sprawowania. Występuje w praktyce w demokracji, a w przeszłości w grupach plemiennych i w systemie feudalnym. W życiu codziennym obecna jest w domu i w szkole, gdzie uczniowie zdają sobie sprawę, że muszą słuchać rodziców i nauczycieli. Władza nieprawomocna opiera się na przymusie, stosowaniu lub groźbie użycia siły w celu wymuszenia uległości. Występuje w systemach niewolniczych, totalitarnych, w okresie wojen i rewolucji. Nas ona również dotyczy w sytuacjach, gdy ktoś silniejszy lub starszy próbuje wykorzystać swoją przewagę („Ej mały daj piątaka” albo „ładną masz komórkę – pożycz”).
Władza w ZHR według tego podziału ma zdecydowanie charakter prawomocny z kilku powodów:
- ZHR jest oficjalnie zarejestrowanym stowarzyszeniem, działającym na podstawie prawa obowiązującego w Rzeczypospolitej;
- w ZHR obowiązuje Statut, który wraz z regulaminami szczegółowo określa i reguluje kwestię sprawowania władzy na wszystkich szczeblach wraz z systemem jej kontroli;
- przynależność do naszej organizacji jest dobrowolna, tzn. każdy może do niej wstąpić na określonych zasadach i w dowolnym momencie wystąpić;
- osoby sprawujące władzę są mianowane rozkazami przełożonych lub wybrane w demokratycznych wyborach oraz uznawane przez zdecydowaną większość swoich podwładnych.
Przywołany przeze mnie Weber dokonał jeszcze jednego podziału na kategorie władzy prawomocnej, czyli panowania. Wymienił panowanie tradycjonalne, racjonalno-legalne i charyzmatyczne. Podstawą tego pierwszego uzasadniającą władzę jest tradycja. Panowanie tradycjonalne opiera się na zwyczajach lub na silnie zakorzenionych tradycjach kulturowych. Monarchowie rządzą na mocy starodawnego i szanowanego zwyczaju, dziedzicząc prawo do sprawowania władzy po swoich przodkach. Nawet jeżeli dany monarcha jest uważany za niegodnego tronu okrutnika i zostaje zmuszony do abdykacji, system tradycjonalny zostaje zazwyczaj utrzymany z powodu tradycji. Przykładem był okres panowania w Polsce Piastów, a po wygaśnięciu tej dynastii również panowanie Jagiellonów. W obecnych czasach rzadko spotykamy się z tym typem panowania, choć wciąż istnieją w niektórych krajach monarchie i różnego rodzaje tytuły szlacheckie, z którymi wiąże się duży autorytet i poważanie.
We współczesnym świecie najczęściej występuje panowanie racjonalno-legalne, które opiera się na systemie praw i zasad, które dają uznawanej władzy określone kompetencje. Najczęściej występuje w krajach demokratycznych, w których całe społeczeństwo wybiera swoich przedstawicieli. W ich imieniu wieloma sprawami i dziedzinami zajmują się urzędnicy, stąd określenie, że jest to panowanie biurokratyczne.
Trzecia kategoria to panowanie charyzmatyczne. Jego źródło pochodzi z osobistych cech przywódcy, które zapewniają związanie się z nim i posłuszeństwo. Historia świata zna wielu charyzmatycznych przywódców, choć nie wszystkich ocenia pozytywnie. Mojżesz, Jezus Chrystus, George Washington, Józef Piłsudski, Adolf Hitler, Józef Stalin, Ghandi i Lech Wałęsa są niewątpliwie przykładami przywódców charyzmatycznych, którzy dzięki wyjątkowym przymiotom osobistym skupili wokół siebie licznych gorliwych zwolenników.
Jaki typ sprawowania władzy występuje w ZHR? Jaki byłby najbardziej pożądany ze względu na skuteczność realizowania celów naszej organizacji? Zapraszam do dyskusji.
phm. Adam Kralisz HR
