Odrodzenie Związku Harcerstwa Polskiego w Łodzi po II wojnie światowej – tekst zamieszczony w publikacji IPN Rok 1945 w Łodzi, Studia i szkice, Łódź 2008, cz. 1

Jak często poznając historię ruchu harcerskiego skupiamy się na wielkich postaciach i latach lwowskich. Oczywiście naturalne jest to poszukiwanie korzeni i próba poznania początków. Warto jednak sięgać także w inne miejsca i inne czasy. A chyba najbardziej pasjonujące jest sięganie do historii lokalnej, w której odnajdujemy znane nam numery drużyn i nazwy ulic. Dzieje stają się wtedy bliższe i bardziej namacalne. Te motywacje skłoniły mnie do napisania pracy magisterskiej dotyczącej tego co mi najbliższe czyli harcerstwa. Sięgnęłam do dziejów harcerzy z mojego miasta w latach 1945-1950. Gdyż jest to okres, który można zamknąć klamrą. Jednak za najciekawszy bo pełen optymizmu i odradzającej się idei jest rok 1945 r. – czas samodzielnego, odpornego na działania władz, odrodzenia się harcerstwa po wojnie. Z II wojny światowej Związek Harcerstwa Polskiego wyszedł w chwale bohaterskich uczynków. Mimo młodego wieku, harcerze działający podczas wojny w podziemiu w strukturach Szarych Szeregów odznaczyli się bohaterstwem, poświęceniem dla ojczyzny i ludzi, a także odpowiedzialnym zachowaniem wobec okrucieństw wojny. Legendę wspomagała lektura „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego¹, w czasie okupacji wydana pod pseudonimem Juliusz Górecki. Z tymi doświadczeniami harcerze zaczynali od nowa swoją pracę przerwaną 1 IX 1939 r.

Rok 1944 i 1945 był czasem wychodzenia ZHP z działalności podziemnej. Środowisko Szarych Szeregów z czasem dowiadywało się o odradzaniu się harcerstwa, również bardzo powoli odbudowywały się przedwojenne drużyny. Łódzcy instruktorzy Jacek i Grażyna Broniewscy tak opisują ten okres, w swoim opracowaniu historycznym: „Trudne i dziwne były to czasy. Z jednej strony harcerstwo odradzało się w nimbie wojennych dokonań, z drugiej zaś owa ciągłość tradycji rodziła gdzieniegdzie wyraźną niechęć. To przecież wówczas rodzi się hasło »AK – zapluty karzeł reakcji”².
Na początku nie istniały żadne władze harcerskie, a większość środowisk działała na własną rękę. Pierwsze odnowienie organizacji w terenie miało miejsce w Białymstoku, gdzie już 10 VIII 1944 r. odbył się pierwszy powojenny harcerski kurs drużynowych. Proces odbudowy następował najszybciej tam, gdzie przed wojną struktury były silne, zaś ciężko szła budowa harcerstwa w miejscach gdzie nie miało ono wcześniej korzeni. Bardzo ważne było też, kto podejmował się odbudowy. Oczywiście dużo bardziej obdarzano zaufaniem przedwojennych instruktorów lub harcerzy niż organizacje i partie, które nie miały swych drużyn harcerskich wcześniej. W procesie tym widać dwa nurty: jeden zapoczątkowany przez byłych harcerzy, którzy zabierali się do reaktywacji samych drużyn, nierzadko nie pytając nikogo o zgodę, a drugi nurt to działania władz oświatowych Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), które jako pierwsze postanowiły zorganizować struktury związku.
PKWN zależało na powołaniu organizacji młodzieżowej na podbudowie harcerstwa, politycznie zależnej od komunistów. Dnia 1 X 1944 r. kierownik Resortu Oświaty PKWN Stanisław Skrzeszewski powołał hm. Michała Sajkowskiego na Naczelnika Harcerzy. Było to dosyć dziwne, bo nie istniała żadna organizacja, którą mógłby on kierować³. Powstanie harcerstwa miało stać się też metodą wspomagającą „rozładowanie lasów”. Liczono na to, że młodzi konspiratorzy ujawnią się, gdyż znajdą w ZHP szansę na swoją działalność⁴. Dopiero pod koniec 1944 r. Zarządzeniem Kierownika Resortu Administracji Publicznej Adama Ostrowskiego i Resortu Oświaty Stanisława Skrzeszewskiego „Związek Harcerstwa Polskiego powołuje się z powrotem do życia jawnego”⁵.
Sposób, w jaki ogłoszono reaktywację ZHP wskazywał na próbę uzależnienia politycznego tej organizacji od PKWN. Nazwa, stosowanie tradycyjnych odznak i mundurów miało wskazywać na to, iż „lubelski” związek był bezpośrednią kontynuacją przedwojennej organizacji. Tymczasem powołana w Resorcie Oświaty Tymczasowa Naczelna Rada Harcerska (TNRH) nie miała z harcerstwem za wiele wspólnego. Jej członkowie w większości pochodzili z innych organizacji m.in. Organizacji Młodzieżowej Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OM TUR), ZWM czy ZMW RP „Wici”⁶. Poza tym Pogotowie Harcerek zwolniło dziewczęta z konspiracji dopiero w marcu 1945 r. Cały 1945 r. poświęcono tworzeniu struktur organizacyjnych, wraz z postępowaniem wyzwalania ziem.

Struktura Związku Harcerstwa Polskiego w Łodzi. Chorągiew i hufce
Budowanie struktury ZHP miało miejsce według przedwojennych schematów organizacyjnych, zgodnie ze wzorem z dwudziestolecia międzywojennego na terenie woj. łódzkiego stworzono Chorągiew Łódzką Harcerzy (ChŁH) i Chorągiew Łódzką harcerek (ChŁH-ek). Komenda ChŁH zaczęła swą samodzielną działalność już w styczniu 1945 r., wraz z opuszczeniem Łodzi przez wojska niemieckie. Pierwszym powojennym komendantem ChŁH został Mieczysław Maliszewski, który pełnił swą funkcję do 8 II 1945 r., kiedy zastąpił go hm. Kazimierz Frankiewicz. Ten ostatni, był przez naczelnika mianowany p.o. komendanta chorągwi, realizował swoje zadania tylko trzy miesiące⁷. Dnia 30 VI 1945 r., rozkazem naczelnika harcerzy Romana Kierzkowskiego, na komendanta chorągwi łódzkiej nominowano hm. Mieczysława Łętowskiego. Pełnił on swoją funkcję do stycznia 1949 r., kiedy połączono ze sobą pion męski i żeński, w wyniku czego powstała jedna chorągiew⁸. W międzyczasie sprawował on także funkcje we władzach naczelnych.
Organizacja pracy chorągwi i wchodzące w jej skład referaty zmieniały się z rozwojem harcerstwa na ziemi łódzkiej. Pierwsza znana wzmianka o Komendzie ChŁH pochodzi z kwietnia 1945 r. Oprócz p.o. komendanta – Kazimierza Frankiewicza (jednocześnie szefa Wydziału Kształcenia Starszyzny), w jej skład wchodzili: zastępca komendanta – Zygmunt Paszkiewicz (pełniący też funkcję szefa Wydziału Drużyn Harcerskich); szefowa Wydziału Zuchowego – Romana Łukaszewska; szef Wydziału Ogólnego – phm. Tadeusz Bargiel; szef Wydziału Finansowego Tadeusz Sobczak i szefowa Wydziału Drużyn Harcerek – Genowefa Stobiecka. Jak widać w skład tej męskiej komendy wchodziły także kobiety. Było to wynikiem długiej organizacji ChŁH-ek, która swój finał miała dopiero w maju 1945 r.⁹
Pierwszy rozkaz dotyczący Komendy ChŁH pochodzi dopiero z listopada 1945 r. i zawiera duże zmiany wobec propozycji z czerwca 1945 r. Nowy skład był dużo bardziej rozbudowany. Wszystkie referaty miały wyznaczone konkretne cele. Referat Kształcenia Starszyzny za swoje główne zadanie miał organizowanie kursów dla drużynowych i instruktorów oraz współpracę z jednostkami odpowiedzialnymi za kształcenie w innych chorągwiach i Główna Kwatera Harcerzy (GKH). Oba Wydziały Drużyn – Miejski i Wiejski – zajmowały się opieką metodyczną nad drużynami sobie podległymi, współpracował z nimi ściśle Referat Wizytacji, który wizytował nie tylko drużyny, ale także hufce i wydziały w hufcach. Natomiast zadaniem Referatu Kultury i Służby Informacyjnej było organizowanie przepływu informacji, współpraca z prasą i radiem, rozprowadzanie prasy harcerskiej, organizowanie pracy i szkolenie referentów Harcerskiej Służby Informacyjnej (HSI)¹⁰. W ramach ChŁH istniała także Komisja Stopni. Warto nadmienić, że w jej skład wchodzili np. Aleksander Kamiński i Dominik Patora. Obaj druhowie cieszyli się dużym szacunkiem wśród harcerzy co było ważne w tym ciele.
Komenda ChŁH mieściła się w domu przy ul. Ignacego Skorupki 10/12. Budynek ten ZHP w Łodzi, jako organizacja wyższej użyteczności publicznej, otrzymał po wojnie. W czasie okupacji mieszkał w nim Niemiec Helmut Biedermann, który uciekł z Łodzi razem z wojskami niemieckimi. Zaraz po wojnie przeprowadzono, w tym wielokrotnie bombardowanym miejscu, generalny remont, by móc doprowadzić willę i budynek gospodarczy do używalności. W budynku chorągwi swoje miejsca znalazły sekretariaty ChŁH, ChŁH-ek i niektórych hufców, Harcerski Klub Sportowy (HKS), świetlica i harcówki. Duży i czysty ogród służył do organizowania zajęć letnich.
Zaraz po wojnie bardzo prężenie, tak samo zresztą jak cały związek, rozwijała się także ChŁH. Widać tę tendencję po ilości referatów, jakie były potrzebne do organizacji pracy chorągwi. Jednak oczywiście najwięcej mówią same liczby, wskazujące na ilość harcerzy w woj. łódzkim. W 1946 r. w skład ChŁH wchodziło 12 219 harcerzy, rok później już 12 856, ale największy wzrost notowany był w 1948 r. gdy było ich 14 141. Bardzo duży przyrost liczebny notowała też ChŁH-ek. W 1946 r. było tylko 5 631 harcerek, w roku następnym ich liczba wyosiła do 10 042, a w 1948 r. 11 046. Spośród wszystkich 16 chorągwi łódzkie zajmowały trzecie miejsce w liczebności wśród dziewcząt, a czwarte wśród chłopców. Niestety w dokumentach nie odnaleziono danych spisowych z 1945 r. Ważne jest także to, że stan liczebny z pierwszych lat powojennych przewyższył bardzo szybko stan z 1939 r.
Pierwszą komendantką ChŁH-ek była Genowefa Stobiecka, która wcześniej zajmowała się dziewczętami w komendzie męskiej. Swoją funkcję objęła jednak tylko na dwa miesiące (10 V – 30 VI 1945 r.). Na własną prośbę została zwolniona i opuściła szeregi harcerskie. Na jej miejsce naczelniczka harcerek Wiktoria Dewitzowa mianowała p.o. komendantki Wiktorię Walkowską¹¹. Ten sam rozkaz mianował też garść jej współpracowniczek: na stanowisko sekretarki – phm. Lucynę Zwoniarską; referentką Wydziału Zuchowego została hm. Janina Wegnerowa; natomiast referentką Wydziału Służb Sabina Rylska; na koniec mianowano referentkę Wydziału Kształcenia Starszyzny – hm. Marię Rosińską. Jak widać bardzo mało osób znajdowało się w pierwszej komendzie druhny Wiktorii Walkowskiej. Wskazuje to na bardzo powolne organizowanie się dziewcząt w struktury, choć przyznać trzeba że był to zaledwie drugi miesiąc ich samodzielnej pracy. Kolejne mianowania pochodzą z października 1945 r., gdzie w rozkazie naczelniczki powołanych było do komendy osiem osób, czyli już dwukrotnie więcej niż poprzednio. Rozkaz był jednak niepełny i nie podawał funkcji na jakie nominowano, stąd trudno określić czy powstało dodatkowych osiem stanowisk, czy tylko cztery.
W październiku 1945 r. powstały wytyczne dotyczące składu komend chorągwi harcerek, wraz z przydziałem prac. Według niego chorągwią powinno zarządzać sześcioosobowe ciało składające się, po pierwsze z komendantki, której zadaniem było planowanie całości pracy, odpowiedzialność za chorągiew, kontakty z władzami i GKH-ek. Organizowanie współpracy z organizacjami młodzieżowymi, planowanie kształcenia, pracy drużyny drużynowych, organizowanie kursów i obozów, przypadły w udziale referentce Referatu Kształcenia Starszyzny. Niewiele mniej pracy miała referentka Wydziału Służby, która musiała planować służbę w chorągwi, organizować szkolenia dla służby, przygotowywać ją technicznie, organizować służbę w nagłych wypadkach. Kolejną z druhen była referentka gospodarcza, która prowadziła księgi kasowe, kontrolowała je na niższych szczeblach, zarządzała sprawami gospodarczymi i inwentarzem. Według instrukcji wizytowaniem drużyn, sprawdzaniem na ile wypełniały swoje obowiązki i obsadą terenu zajmowała się referentka Wydziału Drużyn. Osobą szóstą, która w komendzie musiała się znaleźć była sekretarka – której głównym zadaniem było prowadzenie korespondencji służbowej¹².
Spostrzec można, że tylko kilka referatów było podobnych, do struktur harcerzy. Wynikało to zapewne z charakterystycznych dla chłopców i dziewcząt form pracy. Zgodnie z tą zasadą u harcerek można było znaleźć Referat Zdrowia – dziewczęta od lat zajmowały się służbą sanitarną, było to ich najbardziej popularne pole służby i Referat Wychowania Artystycznego – zawsze dziewczęta, chętniej niż chłopcy, spędzały czas podczas prac plastycznych i zajęć muzycznych. Tymczasem u chłopców ważny był sport, stąd wykluczenie sportów wodnych z Referatu WF i przekazanie go pilotowi chorągwi, także oddzielny Referat Obozów i Turystyki. Chłopcy w przeciwieństwie do dziewczyn mieli też, wydzielone Referaty: Drużyn Miejskich i Drużyn Wiejskich. U dziewcząt podobnie jak i u chłopców bardzo prężnie działał Referat Zuchów, ponadto wiele kursów i samokształcenia dla instruktorek przygotowywał Referat Kształcenia. Harcerki planowały swą pracę w sposób bardziej usystematyzowany. Dnia 1 III 1946 r. komendantką chorągwi została hm. Władysława Matuszewska, była nią do 24 I 1949 r., kiedy doszło do połączenia chorągwi męskiej i żeńskiej.
Kolejnym ciałem, które znajdowało się w hierarchii harcerskiej, był tzw. ośrodek. Jednostka ta była organizowana wyjątkowo. Jej zadaniem było ułatwić pracę chorągwi w wypadku gdy w jej skład wchodzi zbyt wiele hufców lub są to hufce o specyficznych potrzebach. Tak było właśnie z hufcami łódzkimi, które były nieco inne niż hufce terytorialne. Ponadto w mieście, inaczej niż w powiecie, było więcej partnerów do kontaktów z władzami lokalnymi, gdyż było więcej hufców¹³. W Łodzi ośrodek nazywano w oficjalnej nomenklaturze środowiskiem. Obie chorągwie miały swoje środowiska, jednak żadne dane dotyczące tego ciała w ChŁH-ek się nie zachowały. Warto jednak wymienić powołanie hm. Ireny Lepalczyk na stanowisko szefowej Środowiska Harcerek (ŚH-ek) Łódź¹⁴. Jest to jednak jedna z nielicznych wzmianek o tym ciele w ChŁH-ek. Bardzo dużo natomiast wiadomo o bliźniaczej strukturze u chłopców.
Istniejące u harcerzy Środowisko Harcerzy (ŚH) Łódź-Miasto powstało w październiku 1945 r. Zgodnie z regulaminem komendant środowiska był mianowany przez komendanta ChŁH i wchodził w skład komendy chorągwi. Komendant mógł podejmować swoje decyzje samodzielnie i był z nich rozliczany tylko przed szefostwem chorągwi. Do jego obowiązków należało: reprezentowanie harcerzy łódzkich wobec władz, organizowanie występów zewnętrznych i koordynowanie pracy łódzkich hufców (pomoc przy kształceniu, wizytacje, organizowanie odpraw hufcowych, wydawanie regulaminów i zarządzeń dotyczących pracy wszystkich hufców łódzkich). Środowisko posiadało swoją radę, do której wchodzili: komendant środowiska, zastępca, sekretarz oraz z urzędu wszyscy hufcowi – rada była organem doradczym¹⁵.
Pierwszym komendantem ŚH Łódź-Miasto został Leon Lewandowski¹⁶, a jego zastępcą w listopadzie mianowano phm. Józefa Marczyka¹⁷. Zadania komendanta środowiska były różnorakie: przygotowywał on kursy drużynowych, organizował kontrolę książeczek służbowych, urządzał imprezy instruktorskie np. „opłatek”, wydawał zaświadczenia o przynależności do ZHP, organizował kwesty, organizował przepływ informacji pomiędzy chorągwią i hufcami, pośredniczył pomiędzy drużynami a kuratorium, np. w sprawie harcówek, a nawet organizował miejskie wycieczki dla łódzkich harcerzy¹⁸. Praca druha Leona Lewandowskiego nie trwała jednak zbyt długo. Już 20 II 1946 r. złożył on swoją rezygnację z pracy w środowisku. Prośby swej nie chciał jednak umotywować w piśmie, obiecał, że zrobi to w rozmowie z komendantem. Działania środowiska miały miejsce do połowy 1947 r., przypuszczać można, że wtedy zostało ono rozwiązane. Właśnie w tym czasie rozwiązano np. Morski Rejon Harcerzy (był to ośrodek w Chorągwi Pomorskiej Harcerzy), jako niezgodny ze statutem ZHP¹⁹.
Na kolejnym szczeblu struktury stał hufiec. Dzisiaj pewne problemy budzi próba ustalenia jak dokładnie wyglądała lista hufców w Łodzi. Na pewno w latach 1945-1948 istniały hufce: Łódź-Śródmieście, Łódź-Północ, Łódź-Widzew. Prawdopodobnie w tych samych latach istniał hufiec Łódź-Chojny. W dokumentach można odnaleźć oprócz tych 4 hufców, jeszcze takie nazwy jak: Hufiec Łódź-Południe, Hufiec Łódź-Zachód i Hufiec Łódź-Karolew. Jednak wszystko wskazuje na to, że dwa ostatnie określenia odnoszą się do tego samego terenu, który często zmieniał swoją nazwę²⁰. Trudno jednak stwierdzić, czego dotyczy, określenie Hufiec Łódź-Południe. Istnieją pewne wskazówki, które skłaniają by przypuszczać, że była to również wymienna nazwa Hufca Łódź-Chojny²¹.
Praca hufców na początku nie spełniała wszystkich założonych celów. Wielu instruktorów chorągwi narzekało, że nie ma tam odpowiednio przygotowanych funkcyjnych. Zaproponowano nawet by przeorganizować pracę hufców, powołując jeden duży hufiec na całą Łódź, a dotychczasowe hufce przemianować na podhufce. Ponadto sądzono, że wielu instruktorów powinno z chorągwi przejść do pracy w hufcach, co by wzmocniło je organizacyjnie. Jeszcze inną propozycją było podzielenie Łodzi na dwa hufce według linii ul. Andrzeja (dzisiaj ul. Andrzeja Struga) – ul. Przejazd (dzisiaj ul. Juliana Tuwima). Uwagi te i pomysły nie zostały nigdy zrealizowane²².
Hufiec Łódź-Północ obejmował swoim zasięgiem dzielnicę Bałuty i Radogoszcz. Pierwszym komendantem tego hufca był phm. Marian Pietrzycki²³. Siedziba hufca mieściła się na ul. 11 Listopada 41²⁴ (obecnie ul. Legionów).
Z dokumentów wynika, że praca hufca była oceniana dobrze. Podczas odprawy w czerwcu 1945 r. kierownik Referatu Drużyn uznał Hufiec Łódź-Północ za najlepszy pod względem pracy programowej i poziomu. W czasie spotkania ŚH Łódź-Miasto chwalono hufiec za: dobrze przeszkolonych drużynowych, prowadzenie szkoleń podczas odpraw drużynowych, prężnie działający Referat Zuchów, przywoływano działalność świetlicy hufca i grupy teatralnej złożonej z harcerzy.
Według statystyk za 1946 r. w hufcu było 13 drużyn, z 480 harcerzami²⁵. Liczba ta z czasem wzrastała i już w 1947 r. hufiec skupiał 19 drużyn harcerzy i 9 drużyn zuchowych, do których należało 635 harcerzy i 210 zuchów. Przy drużynach istniało 10 Kół Przyjaciół Harcerstwa (KPH)²⁶.
Hufiec Łódź-Śródmieście. Jego pierwszym komendantem był Zygmunt Grzelak (pracujący później w Komendzie ChŁH)²⁷. W listopadzie naczelnik ZHP mianował na p.o. komendanta hufca phm. Jana Wrońskiego²⁸, jednak jeszcze w tym samym miesiącu został on zwolniony ze stanowiska przez komendanta ChŁH ze względu na nadużycia, jakich się dopuścił. Obowiązki zostały przekazane Bohdanowi Jakubowskiemu²⁹. Siedziba hufca mieściła się w tym samym budynku co chorągiew, czyli na ul. Ignacego Skorupki 10/12³⁰. Obejmował on teren centrum Łodzi.
Hufiec nie zbierał na początku swej pracy zbyt wysokich not, w lutym 1945 r. oceniony został jako „marny” i bez odpowiednich drużynowych. W styczniu 1947 r. pozytywną ocenę wystawiło hufcowi ŚH Łódź-Miasto. „Komenda hufca pracuje normalnie, zorganizowano kurs terenoznawczy, przodowników śpiewu, poza tym chłopcy brali udział w konkursie samarytańskim organizowanym przez środowisko […]. Przy komendzie hufca zawiązało się koło przyjaciół. Które pracuje […]. Najważniejszy brak to wizytacje drużyn, które szwankują […]. Zuchów mało i słabo pracują, wina namiestnika”³¹. W 1946 r. hufiec gromadził 500 harcerzy³², a już w 1947 r. działało 806 harcerzy zrzeszonych w 15 drużynach oraz 4 gromady z 55 członkami³³. Łącznie przez hufiec przewinęło się 19 drużyn.
Również Hufiec Łódź-Widzew posiadał swój lokal w pałacyku przy ul. Ignacego Skorupki 10/12³⁴. Obejmował on obszar od ul. Jana Kilińskiego na północ do granic Łodzi. Jego pierwszym komendantem był phm. Tadeusz Bargiel³⁵. W listopadzie rozkazem naczelnika mianowany został Piotr Matusiak³⁶. Jednak jeszcze w grudniu 1945 r. funkcję komendanta Hufca Łódź-Widzew zajął Jan Cedzyński, który pełnił ją do połączenia pionów. Jedyna opinia jaką można znaleźć, dotycząca tego hufca, pochodzi z lutego 1946 r. i ocenia bardzo dobrze pracę Jana Cedzyńskiego³⁷. Hufiec Łódź-Widzew był prawdopodobnie największym hufcem w Łodzi, w 1946 r. należało do niego 594 harcerzy w 17 drużynach³⁸.
Hufiec Łódź-Chojny obejmował swoim zasięgiem dzielnicę o tej samej nazwie. Swoją siedzibę miał na ul. Okrzei 29 (dzisiaj ul. Antenowa)³⁹. Jego komendantem był Zenon Drzewiecki. Opinia o nim wyrażona przez środowisko była bardzo zła. „Drzewiecki zupełnie nie nadaje się na hufcowego, na jego terenie znajdują się dzikie drużyny na peryferiach miasta”⁴⁰. Pomimo tak złej opinii komendant ten pełnił swoją funkcję jeszcze we wrześniu 1946 r., nie wiadomo jednak, kto po nim przejął rolę komendanta. W 1946 r. do hufca należało 300 harcerzy w 9 drużynach⁴¹.
Hufiec Łódź-Karolew obejmował teren od ul. Wólczańskiej do zachodniego krańca Łodzi. Był to kolejny hufiec, który swoją siedzibę dzielił z ChŁH, przy ul. Ignacego Skorupki 10/12⁴². Jego pierwszym komendantem był phm. Antoni Zając⁴³. Również on otrzymał złą opinię w środowisku: „Druh phm. Zając nie nadaje się na hufcowego – robi tylko jego zastępca Kowalski Stanisław – Komenda hufca 3-osobowa – praca bez planowania⁴⁴. Wiadomo, że druh Antoni Zając był nadal komendantem do września 1946 r., nie ma jednak danych jak długo to jeszcze trwało i kto ewentualnie objął po nim funkcję. W hufcu tym w 1946 r. znajdowało się 412 harcerzy w 10 drużynach i 35 zuchów w 2 gromadach⁴⁵.
Podział na hufce żeńskie nie odpowiadał terytorialnie konkretnym dzielnicom miasta. Dziś odtworzenie struktury hufców łódzkich harcerek jest prawie niemożliwe. Wiadomo, że harcerki pozostawiły przedwojenną nomenklaturę nazywając hufce cyframi rzymskimi. Prawdopodobnie po wojnie w Łodzi istniały cztery hufce harcerek: Łódź I, Łódź II, Łódź IV i Łódź V⁴⁶. W hufcu Łódź IV komendantkami były druhny Barbara Wielgomas i Leokadia Cendrowicz. Z zarządzeń ChŁH-ek, możemy natomiast poznać proponowaną strukturę hufca, która miała upodobnić ją do chorągwianej. Komenda miała składać się z: komendantki hufca, która miała pełnić także funkcję referentki kształcenia; zastępczyni odpowiedzialnej za kształcenie drużynowych i zastępowych; referentki zuchów; referentki gospodarczej i referentki drużyn. Ostatniej referentce miały pomagać instruktorki: WF, wychowania artystycznego, samarytanki i sekretarka⁴⁷.
Podstawową jednostką organizacyjną ZHP była drużyna. To ona realizowała docelowo pracę z dziećmi i młodzieżą, kiedy hufce i chorągiew były – w swoim założeniu – tylko ciałem doradzającym i ułatwiającym pracę drużynowemu.
Pierwszą rzeczą, która pozwalała odróżniać zewnętrznie, od siebie drużyny, był jej numer. Bardzo często powojenne numery pochodziły z czasów dwudziestolecia międzywojennego i związane były z harcerską tradycją, czasem numer nawiązywał do patrona drużyny, czasem był po prostu kolejnym z rzędu, nadawanym w chorągwi. Ponadto w karcie rejestracyjnej, zgłaszającej drużynę do zatwierdzenia, była rubryka „planowany patron drużyny”. Wybór patrona był bardzo ważny dla dalszego jej życia. Jemu bardzo często była podporządkowana znaczna część pracy. W chorągwi istniały zasady, według których można było decydować o bohaterze drużyny. Nie mógł być to bohater zbiorowy, bardzo często sugerowano drużynom zmianę w tej kwestii. Z problemem takim spotkała się 38 Łódzka Drużyna Harcerzy (ŁDH), która postanowiła zmienić bohatera „Powstańców Warszawy” na Stefana Starzyńskiego⁴⁸. Bohatera postanowiła zmienić także 18 ŁDH, której pierwotnie patronował Jan Skrzetuski (wydany był rozkaz naczelnika, który zabraniał posiadani za bohaterów postaci mitycznych⁴⁹). Po wojnie kilka drużyn musiało zmienić patrona, ponieważ reaktywowały się przedwojenne drużyny tego samego bohatera. Istniała niepisana zasada, że nie istnieją w jednym hufcu dwie drużyny pod tym samym patronatem. Problemy takie miały: 55 ŁDH, która musiała zrezygnować z patronatu Mariana Langiewicza i 54 ŁDH pozbywająca się patronatu Piotra Wysockiego⁵⁰. Komenda ChŁH nie zgodziła się także na patronat Roberta Baden-Powella, uważając go za patrona całego skautingu. Drużynie starającej się o to zaproponowano by wybrała kogoś spośród polskich bohaterów narodowych.⁵¹
Drużyny harcerzy posiadały swoje numery i patronów, za to zuchy miały charakterystyczne nazwy. Ich zadaniem było przedstawić pewne cechy, z którymi dzieci mogły się identyfikować, często była to nazwa zwierzęcia, do którego zuchy mogłyby się pod pewnymi względami upodobniać. Przytoczyć tu można takie nazwy jak: „Bystre lisy”, „Wilczki”, „Wilki z czarnego podwórza”, „Cwaniacy Łódzcy” i „Słowianie”⁵². Choć zdarzały się także bardziej oryginalne nazwy jak „Chłopcy z linii kolejowej” lub „Arabowie”⁵³.
Ważnym miejscem dla drużyny była jej harcówka. Tam skupiało się życie harcerzy, tam mogli gromadzić swój sprzęt i materiały. Tam odbywały się najważniejsze uroczystości.
Drużyny organizowały się w Łodzi bardzo szybko. Czasem jednak jakieś jednostki przestawały istnieć np. z powodu nieumiejętności drużynowego, który nie potrafił przyciągnąć chłopców lub dziewcząt. Liczba drużyn rosła równolegle do przyrostu liczby członków organizacji. Nie da się jednak prześledzić istnienia wszystkich drużyn – dat ich powstania i zakończenia działalności. Wspomnieć przy tej okazji można jednak o kilku wyjątkowych drużynach istniejących na terenie Łodzi. Pierwszą z nich była Akademicka Drużyna Instruktorska. Jej wyjątkowość polegała przede wszystkim na tym, że była ona koedukacyjna. Skupiała 46 członków: 26 mężczyzn i 20 kobiet, zorganizowanych w 3 sekcjach: technicznej, zdrowia i ziem odzyskanych. Drużyna ta organizowała zbiórki, wycieczki i obozy, które szokowały swą koedukacyjnością. Inną ciekawą drużyną była drużyna w sanatorium dla dzieci chorych na płuca w Łagiewnikach. Jej wyjątkowość polegała na tym, że praca dzieci była raczej tymczasowa. W jej skład wchodzili chłopcy od 12 do 19 lat. Celem takiej drużyny nie był wyjazd na obóz harcerski. Z programu pracy trzeba było wyeliminować zajęcia z WF i ćwiczenia terenowe. Głównym zadaniem drużyny było uprzyjemnić chłopcom czas spędzony w sanatorium. Zarażenie ich duchem harcerskim, by może po wyjściu z sanatorium wzięli udział w życiu innej drużyny⁵⁴. Jednostką odróżniającą się od reszty była 41 ŁDH jej wyjątkowość polegała na tym, że była to pierwsza powojenna drużyna łódzka o specjalności wodnej. Składała się ona przede wszystkim z chłopców w wieku 15-18 lat. Niejednokrotnie drużyna ta reprezentowała Łódź podczas regat ZHP.
Kolejne tabele obrazują istnienie drużyn powojennych w Hufcu Łódź-Północ, Hufcu Łódź-Śródmieście i Hufcu Łódź-Widzew. Zademonstrowanie spisu drużyn w innych hufcach jest niemożliwe, ze względu na brak ich dokumentacji.
W poniższej tabeli widać, że Hufiec Łódź-Śródmieście posiadał w czasie swego istnienia wiele drużyn. Bohaterami ich były najczęściej postacie ogólnie znane, przede wszystkim zasłużone dla historii Polski. Zaskakiwać muszą w tym zestawieniu jednak takie osoby jak ks. Jeremi Wiśniowiecki czy gen. Władysław Sikorski, które w nowym ustroju komunistycznym, nie były uważane za pozytywne postacie. Przypuszczać można zapewne, że ChŁH nie zwracała dużej uwagi na kwestie polityczne w powiązaniu z bohaterami drużyn. Sytuacja ta zmieni się w 1949 r. kiedy to harcerstwo zacznie być wtłaczane w struktury ZMP.

Tabela 1
Spis drużyn istniejących w Hufcu Łódź-Śródmieście w latach 1945-1948.

Lp.	Numer drużyny	Patron drużyny
1.	3 ŁDH	im. Romualda Traugutta
2.	6 ŁDH	im. Jana Kilińskiego
3.	7 ŁDH	im. ks. Jeremiego Wiśniowieckiego
4.	9 ŁDH	im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego
5.	12 ŁDH	im. Stanisława Konarskiego
6.	14 ŁDH	im. dr. Henryka Jordana
7.	15 ŁDH	im. Andrzeja Małkowskiego
8.	18 ŁDH	im. Jana Skrzetuskiego, później im. Adama Mickiewicza
9.	19 ŁDH	im. Franciszka Żwirki
10.	23 ŁDH	im. płk. Leopolda Lisa Kuli
11.	24 ŁDH	im. Stanisława Żółkiewskiego
12.	29 ŁDH	im. Bolesława Chrobrego
13.	37 ŁDH	im. Władysława Warneńczyka
14.	40 ŁDH	im. Jana Zamoyskiego
15.	41 ŁDH	im. Mariusza Zaruskiego
16.	44 ŁDH	im. Leopolda Langiewicza
17.	49 ŁDH	im. gen. Władysława Sikorskiego
18.	53 ŁDH	brak danych
19.	60 ŁDH	brak danych

Źródło: AKHist. ChŁ, t. Hufiec Łódź-Śródmieście 1945-48 r. Dok. nr 8 i 41; t. Statystyka drużyn i hufców 1948 r. Dok. nr 53 i 84, b.d., b.p.Tyle samo drużyn miał Hufiec Łódź-Północ, więc i różnice w liczbie członków pomiędzy nim, a Hufcem Łódź-Śródmieście były niewielkie.

Tabela 2
Spis drużyn istniejących w Hufcu Łódź-Północ w latach 1945-1948.

Lp.	Numer drużyny	Patron/nazwa drużyny
1.	2 ŁDH	im. Waleriana Łukasińskiego
2.	13 ŁDH	im. Józefa Bema
3.	16 ŁDH	im. Kazimierza Puławskiego
4.	17 ŁDH	im. Kazimierza Wielkiego
5.	25 ŁDH	im. Stefana Żeromskiego
6.	26 ŁDH	im. Bohaterów Westerplatte
7.	30 ŁDH	im. Bartosza Głowackiego
8.	31 ŁDH	im. Jerzego Szletyńskiego
9.	32 ŁDH	im. Benedykta Grzymały-Pęczkowskiego
10.	33 ŁDH	im. Stanisława Staszica
11.	34 ŁDH	im. Tomasza Zana
12.	38 ŁDH	im. Bolesława Prusa
13.	39 ŁDH	im. Ludwika Idzikowskiego
14.	45 ŁDH	im. Maurycego Mochnackiego
15.	47 ŁDH	Modrzewiowy Szczep
16.	50 ŁDH	brak danych
17.	54 ŁDH	im. Piotra Wysockiego, później im. Ignacego Paderewskiego
18.	55 ŁDH	im. Mariana Langiewicza, później im. Adama Mickiewicza
19.	56 ŁDH	im. Henryka Sienkiewicza

Źródło: AKHist. ChŁ, t. Statystyka drużyn i hufców 1948 r. Dok. nr 52 i 90, b.d., b.p.

Największym z hufców, zarówno pod względem ilości harcerzy, jak i pod względem ilości drużyn był jednak Hufiec Łódź-Widzew.

Tabela 3
Spis drużyn istniejących w Hufcu Łódź-Widzew w latach 1945-1948.

Lp.	Numer drużyny	Patron drużyny
1.	1 ŁDH	im. Tadeusza Kościuszki
2.	4 ŁDH	im. Stefana Czarnieckiego
3.	5 ŁDH	im. Władysława Łokietka
4.	6 ŁDH	im. Jana Kilińskiego
5.	8 ŁDH	im. Władysława Jagiełły
6.	10 ŁDH*	im. Gabriela Narutowicza
7.	11 ŁDH	im. Jeremiego Wiśniowieckiego
8.	12 ŁDH	im. Stanisława Konarskiego
9.	20 ŁDH	im. Zawiszy Czarnego
10.	21 ŁDH	im. Jana Sobieskiego
11.	22 ŁDH	im. Piotra Wysockiego
12.	27 ŁDH	im. gen. Józefa Sowińskiego
13.	28 ŁDH	im. phm. Wł. Zimniaka (imienia nie ustalono)
14.	35 ŁDH	im. Bolesława Krzywoustego
15.	36 ŁDH	im. Stefana Batorego
16.	38 ŁDH	im. Powstańców Warszawy, później im. Stefana Starzyńskiego
17.	41 ŁDH	im. Mariusza Zaruskiego
18.	42 ŁDH*	im. św. Jana Bosko
19.	43 ŁDH	im. Juliusza Słowackiego
20.	46 ŁDH	im. Adama Mickiewicza
21	51 ŁDH	im. św. Stanisława Kostki

* Drużyna w ramach reorganizacji terytorialnej w 1947 r. przeniesiona z Hufca Łódź-Śródmieście.
Źródło: AKHist. ChŁ, t. Hufiec Łódź-Widzew 1945-48 r. Dok. nr 48 i 58; t. Statystyka drużyn i hufców 1948 r. Dok. nr 104, b.d., b.p.

W spisie drużyn Hufca Łódź-Widzew budzi pewne zastanowienie obecność patronów-świętych, nawet po 1948 r. Jest to zapewne dowód na to, że drużyny i hufce nie poddawały się tak szybko presji politycznej i utrzymywały chociaż na poziomie lokalnym samodzielność.
Struktury ZHP w Łodzi rozwijały się bardzo prężnie. Po wojnie bardzo szybko odnowiły się przedwojenne drużyny. Cała struktura, choć często borykająca się z pewnymi problemami, odbudowała się według przedwojennego wzorca. Czasami na pewnych stanowiskach istniały wakaty, ktoś nie spełniał swoich obowiązków w należyty sposób, ale prężna działalność programowa w latach 1945-1948, wskazuje na to, że sytuacji takich było bardzo mało. Chorągiew męska mogła się poszczycić 5 dużymi hufcami, z wieloma pracującymi w nich drużynami, które zapewne mimo różnych problemów dnia codziennego, zawsze stały na pewnym ustalonym poziomie, poniżej którego nigdy nie schodziły. Dużą siłą Łodzi byli także instruktorzy, którzy po okupacji, często trafiali za pracą do Łodzi. Wielu z nich na stałe zapisało się na kartach historii tego miasta.

hm. Agnieszka Rytel
komendantka Hufca ZHP Łódź-Polesie, magister historii specjalizujący się w historii Polski po 1945 r., w 2007 r. obroniła pracę magisterską „Związek Harcerstwa Polskiego w Łodzi 1945-1950”.

Przypisy:
1 Zob: A. Kamiński, Kamienie na szaniec, Warszawa 1991.