Recenzja książki „Powstanie ‘44”

Profesor Norman Davies urodził się w 1939 roku. Jest Brytyjskim historykiem, Polską interesuje się od ponad 40 lat. Napisał szereg ważnych dzieł na temat historii naszego kraju, m.in. „Biały Orzeł. Czerwona Gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920” (1972), „Boże igrzysko. Historia Polski” (1981) czy „Serce Europy. Krótka historia Polski” (1984). W Polsce wydano w naszym języku już 10 jego książek.

Autor jest z Polską silnie związany. Podczas jednej z wielu podróży do Krakowa poznał swoją obecną żonę, posługuje się płynnie językiem polskim. Jest członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz posiada tytuł doktora zdobyty na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jest także honorowym obywatelem Warszawy, Krakowa, Lublina i Wrocławia oraz doktorem honoris causa uniwersytetów w Krakowie, Gdańsku, Lublinie i Warszawie.[1]

Książka „Powstanie ‘44” (2004), w oryginalnej angielskojęzycznej wersji opatrzona jest dodatkowo podtytułem „Bitwa o Warszawę”. Wersja polska została przetłumaczona przez Elżbietę Tabakowską. Mówi nie tylko o wydarzeniach rozgrywających się w stolicy od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku, ale opisuje też sytuację polityczną w Europie przed wybuchem Powstania oraz jego skutki. Dokładnie opisuje relacje pomiędzy sojusznikami Polski (Wielką Brytanią i Francją) a Rosją Sowiecką Józefa Stalina. Wyjaśnia dlaczego Powstanie upadło i wyraźnie wskazuje polityków odpowiedzialnych za jego klęskę. Książka należy do gatunku powieści historycznej. Nie jest to książka naukowa, podaje bardzo dużo faktów ale bardziej w oparciu o wiedzę autora niż o konkretnie wymienione źródła. Dzięki temu jest łatwa w odbiorze i nie przesycona zbyt wieloma przypisami.

Książka podzielona jest na trzy części. Część pierwsza nosi tytuł „Przed Powstaniem”. Opisuje stan wojsk sojuszników Polski, powody, dla których nie byli oni w stanie zapobiec niemieckiej agresji 1 września 1939 roku i dlaczego nie chcieli zapobiec agresji sowieckiej 16 dni później. Tłumaczy też skomplikowane układy i zależności dyplomatyczne pomiędzy sojusznikami. Winą obarcza słabą armię lądową Wielkiej Brytanii, brak woli politycznej
ze strony Francji oraz egoizm Stanów Zjednoczonych, które przystąpiły do wojny dopiero po japońskim ataku na ich bazę na Oceanie Spokojnym. Autor krytykuje też nie w pełni demokratyczne wojskowe rządy sanacyjne, kłótnie wewnętrzne i nacjonalistyczne nastawie-nie polskich polityków.

W drugiej części, zatytułowanej „Powstanie” autor jako powód wybuchu Powstania akurat w tym terminie, podaje sytuację na froncie. Wojska rosyjskie wyparły Niemców z terenu Związku Sowieckiego i przesuwając się coraz bardziej na zachód, spychały ich już za linię Wisły. Po zbliżeniu się Rosjan na kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy, padł rozkaz masowej akcji zbrojnej przeciwko osłabionym Niemcom, którzy jak sądzono, będą się przed Rosjanami wycofywać i w ostatnim akcie terroru zniszczą Warszawę oraz wymordują jej mieszkańców, tak jak zrobili to wcześniej w Białymstoku. Ponadto Rząd Emigracyjny nakazał wykorzystać sytuację, w której wojska niemieckie wycofując się opuszczą miasto przed wejściem do niego wojsk sowieckich aby opanować miasto przed wkroczeniem armii sowieckiej i nie pozwolić na przejęcie stolicy przez kolejnego okupanta. Wezwano mieszkańców do pomocy Armii Czerwonej w przeprawie przez Wisłę, jednakże wojska rosyjskie świadomie zatrzymały się w pobliżu Warszawy i czekały na wyniszczający efekt walk mieszkańców stolicy z Niemcami, którzy w tej sytuacji poczuli się pewniej i nie zamierzali się wycofywać przed zburzeniem miasta.

Ostateczną decyzję o wybuchu Powstania podjął Rząd Emigracyjny Stanisława Mikołajczyka, który składał się w większości z ludzi o orientacji prozachodniej, mających nadzieję, że alianci pomogą rodzącej się polskiej armii. Stanowiska tego nie podzielał Naczelny Wódz Sił Zbrojnych i zalecał on obserwowanie zbliżających się wojsk rosyjskich oraz miejską walkę partyzancką. W związku z niemocą sojuszników Polski oraz przy biernej postawie ZSRR, Powstanie nie miało szans powodzenia i upadło po 63 dniach. Upadek Powstania pociągnął za sobą niewyobrażalne i niespotykane dotąd represje ze strony hitlerowców wobec stolicy i jej mieszkańców. Już 1 sierpnia Adolf Hitler wydał bowiem rozkaz: „Każdego mieszkańca należy zabić. Warszawa ma być zrównana z ziemią”.

Powstanie ostatecznie upadło po 63 dniach walk. W trzeciej części („Po Powstaniu”) opisane zostały losy powojennej Polski, jej czwarty rozbiór i utrata Kresów Wschodnich (Konferencja w Teheranie) oraz popadnięcie w całkowitą zależność od Związku Radzieckiego. Armia Krajowa została rozbita, Rząd Emigracyjny stracił zarówno jakąkolwiek władzę jak i swoje ramię wojskowe. Powstał marionetkowy Rząd Tymczasowy, który podpisał dwudziestoletni układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy z ZSRR. Jeszcze 10 lat po wojnie agenci komunistycznych służb bezpieczeństwa ścigali i zabijali polskich patriotów.

Książka napisana jest przystępnym językiem, przedstawia „trzeźwe” spojrzenie na sprawę Powstania, jego przyczyn i błędów popełnionych przy jego ogłaszaniu. Autor wini za upadek przede wszystkim rządy naszych sojuszników, docenia natomiast odwagę i determinację polskiej ludności. Zauważa też, że sami Polacy winią za upadek Powstania raczej nieudolność swoich przywódców wojskowych zarzucając im lekkomyślność i doprowadzenie do odwetowej zbrodni niemieckiego ludobójstwa na mieszkańcach.

Podział na części i rozdziały jest wyraźny i logiczny, autor w treści rozdziałów wstawia również tzw. „kapsułki” czyli relacje naocznych świadków. Są one umieszczane tak, aby nie ingerować w spójność tekstu, nawiązują do aktualnego tematu i pozwalają w istotny sposób na rozszerzenie wiedzy.

Książka jest bardzo dobrze wydana, zawiera ponad 950 stron tekstu i prawie 170 ilustracji. Cena książki jest jednak dość wysoka i wynosi 88 zł. Nie jest to pozycja wnosząca wiele nowego w obraz Powstania, raczej przedstawiająca jego odbiór oczami kochającego Polskę Brytyjczyka, który wstydzi się za reakcję swojego kraju i stara się podnieść Polaków na duchu twierdząc, że skutków i kierunku rozwoju Powstania nie dało się w tej sytuacji przewidzieć. Pozycja ta może znaleźć się w domowej bibliotece jeśli chcemy w jednym miejscu mieć wiele informacji o datach, wydarzeniach, osobach związanych z Powstaniem. Jednak jej objętość nie czyni z niej raczej lektury, po którą sięgniemy w przyszłości po raz drugi aby przeczytać ją znowu w całości.

pwd. Andrzej Jagoda

[1] informacje biograficzne pochodzą ze strony internetowej autora http://www.davies.pl/