„…dążyć do Prawdy i Sprawiedliwości…”

To fragment z „przejściowej” wersji Przyrzeczenia Harcerskiego dużej bratniej organizacji i jedna z dwóch wersji przyrzeczenia w kilkusetosobowym Stowarzyszeniu Harcerskim. Można je było w ZHP zamiennie stosować z obowiązującym od 1989 (tożsamym z naszym) przyrzeczeniem. Prawda i Sprawiedliwość zamiast Boga. Co to w ogóle jest? Jaka Prawda? Jaka Sprawiedliwość? Kto o tym decyduje i kto za tym wszystkim stoi?

W 1957 harcerze też przyrzekali, tyle że walczyć o te wartości, a nie tylko do nich dążyć. Służyli też jednocześnie „Polsce Ludowej” a od 1964 byli nawet wierni „sprawie socjalizmu”. Były czasy kiedy pracowało się nad „wyzwoleniem klasy robotniczej”, ”dążyło do odbudowy Niepodległej, Demokratycznej i Sprawiedliwej Polski” czy służyło „Dobru Najwyższemu” i Polsce Ludowej jednocześnie. Wraz z demokracją wróciła normalność, czyli to co harcerze przyrzekali już w 1914, a co my przyrzekamy od zawsze.

Czym jednak jest „to coś” w temacie artykułu i dlaczego zastępowało się „tym czymś” akurat te słowa Przyrzeczenia, a nie inne? Łatwo zauważyć, że jeśli od 1914 w Przyrzeczeniu był Bóg, to ostał on się ino do czasów krótko powojennych. Początkowo już tylko jako dodatek (wedle uznania harcerza) po rocie Przyrzeczenia, a potem zastępowany czymś ogólnikowym. Przez 40 lat Boga nie było (urlop? rezerwa? stan spoczynku?) a potem widocznie został pomyślnie zweryfikowany bo wrócił do harcerstwa. Przynajmniej na papierze… Spróbujmy wyjaśnić dwa zagadkowe zwroty i sprawdzić, które przyrzeczenie było „lepsze”.

„Dobro najwyższe”… Coś co powoduje, że warto jest w ogóle żyć i coś robić. Dążenie do tego jest celem samym w sobie (patrz: numer 3 „Wywiadowcy”). Może to być na przykład nasze (hedonizm) lub czyjeś (eudajmonizm) szczęście. Hedonizm powoduje krótkotrwałe zazwyczaj okresy szczęśliwości, natomiast po ich ustaniu lub niemożności zaspokojenia potrzeb, dzieje się „tragedia”. Eudajmonizm traktował szczęście jak coś trwałego, co można realizować poprzez pomoc innym, altruizm (patrz: numer 1 „Wywiadowcy”).

Moraliści uważali, że najwyższym dobrem jest cnota moralna (tu już blisko do harcerstwa), przestrzeganie pewnych moralnych zasad (Sokrates). Arystoteles dążył do ludzkiej doskonałości, święty Augustyn kontemplował Boga, a Platon pożądał pięknych ciał i dusz ;)

Święty Tomasz pisał: „Każdy działa dla celu, który jest dla niego odpowiedni; lecz tylko sam Bóg mógł poddać nasz rozum prawdzie ogólnej a naszą wolę dobru ogólnemu, ostatecznie Jemu samemu, Dobru Najwyższemu”.

„Prawda i Sprawiedliwość”… Kojarzy się jednoznacznie z brudną polityką. Ale nie zawsze tak było. Jan Paweł II na Jasnej Górze w 1983 roku powiedział: „Przebaczenie jest mocne mocą miłości. Przebaczenie nie jest słabością. Przebaczać (…) znacza zmierzać do prawdy i sprawiedliwości drogą Ewangelii”. Czyli ta cała prawda i ta cała sprawiedliwość to również cel. Cel, który można osiągnąć różnymi drogami. W okresie komunizmu wybrano drogę „neutralną światopoglądowo”. Pewnie i tak można…

A zatem czy „Prawda i Sprawiedliwość” jest tym samym co „Dobro Najwyższe” albo chociaż zbliżonym pojęciem? Czy może któryś z tych celów stoi „wyżej” od drugiego? Jak wreszcie obydwa odnoszą się do Boga? A muszą, skoro były w przyrzeczeniach Jego „substytutami”. Dla wierzącego Dobrem Najwyższym, Prawdą i Sprawiedliwością, Alfą i Omegą, Początkiem i Końcem, wszystkim co najlepsze i najbardziej wartościowe jest Bóg. Dla ateisty Boga nie ma, ale obiektywne pojęcia Dobra i Prawdy wyraźnie dla niego istnieją. A co istotne: są dla niego bardzo ważne, skoro nakazał młodym ludziom do nich dążyć.

Jeżeliby założyć, że nie chodziło o zachowania hedonistyczne (Prawo Harcerskie zawsze nakazywało miłość, braterstwo i pomoc bliźniemu, dotrzymywanie słowa itp.), to Dobro i Prawda oznaczały zapewne służbę innym i dawanie świadectwa. Jak można tego dokonywać wbrew Bożym Przykazaniom? Ano ciężko jest… Skoro tak, to samo dążenie do tych wartości już powodowało przestrzeganie większości bożych zaleceń a więc i działanie na równi z działaniem osób wierzących. Przyrzeczenie „z Bogiem” jest więc „pełniejsze” i zastępuje spokojnie obie pozostałe wersje razem wzięte.

Jaki był więc sens takich zmian? Ano ideologiczny. Jeżeli Boga nie ma to bez sensu jest o nim mówić. Ale jeżeli bez sensu jest o nim mówić to po co się go sztucznie zastępuje? Lepiej już byłoby sprawę w ogóle przemilczeć i Boga „wykasować” niż formalnie go usuwać ale jednocześnie nawiązywać do jego istnienia w poprzednich wersjach. Bóg był, więc go czymś musimy zastąpić ale tak naprawdę to go nie ma. Hipokryzja? Nie sądzę, raczej głupota władz komunistycznych. W tych czasach hasła: „Niech żyje sojusz robotniczo-chłopski!” i „Elektryfikacja wsi” były silniejsze od „Myślę, więc jestem” a inteligencja była szykanowana.

I słusznie! Wykształciuchy jedne…

PRZYRZECZENIE SKAUTOWE (1907)

Przyrzekam na mój honor ze wszystkich sił służyć Bogu i królowi, o każdym czasie nieść pomoc bliźnim, być posłusznym prawu skautowemu.

ŚLUBOWANIE SKAUTOWE (1911)

„Ślubuję: wierność ojczyźnie, gotowość w każdej chwili niesienia pomocy, posłuszeństwo prawu skautowemu”.

PRZYRZECZENIE SKAUTOWE (1914)

„Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Ojczyźnie; nieść chętną pomoc bliźnim; być posłusznym prawu harcerskiemu”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1932)

„ Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

ŚLUBOWANIE SZARYCH SZEREGÓW (UZUPEŁNIAJĄCE PRZYRZECZENIE z 1932)

„ Ślubuję na Twoje ręce pełnić służbę w Szarych Szeregach; tajemnic organizacyjnych dochować, do rozkazów służbowych się stosować, nie cofnąć się przed ofiarą życia”.

PRZYRZECZENIE CZERWONEGO HARCERSTWA St. Dubois (1926-1939)

„ Przyrzekam uroczyście pracować nad wyzwoleniem klasy robotniczej, praw harcerskich przestrzegać, dbać o honor i rozwój Czerwonego Harcerstwa”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1945)

„Przyrzekam uroczyście całym swym życiem dążyć do odbudowy Niepodległej, Demokratycznej i Sprawiedliwej Polski, pracować dla dobra powszechnego, postępować zawsze szlachetnie i być posłusznym Prawu Harcerskiemu. Tak mi dopomóż Bóg.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1947)

„ Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu (Dobru najwyższemu) i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1950)

„ Przyrzekam uroczyście wobec kolegów i narodu polskiego uczyć się i pracować dla dobra Ojczyzny i sprawy socjalizmu. Przyrzekam wiernie przestrzegać Prawa Harcerskiego, całym sercem zawsze i wszędzie służyć Polsce Ludowej”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1956)

„ Przyrzekam mojej drużynie postępować według Prawa Harcerskiego, strzec honoru harcerza, służyć zawsze wiernie mojej Ojczyźnie, Polsce Ludowej”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1957)

„ Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Polsce Ludowej, walczyć o prawdę i sprawiedliwość społeczną, nieść chętną pomoc każdemu człowiekowi, być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1964)

„Przyrzekam całym życiem służyć tobie Ojczyzno, być wiernym sprawie socjalizmu, walczyć o pokój i szczęście ludzi, być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1989)

„ Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

PRZYRZECZENIE HARCERSKIE (1993-1996)

„ Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Polsce, dążyć do Prawdy i Sprawiedliwości, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu”.

Przyrzeczenie to było do wyboru zamiennie z Przyrzeczeniem z 1989 r.

pwd. Andrzej Jagoda