Wszystkie struktury, mające ambicję dobrze funkcjonować, potrzebują do tego dobrze przygotowanych kadr. Tak też było oczywiście w ZHP, w którym bardzo ważnym elementem było kształcenie. Za najważniejsze uważano oczywiście kształcenie drużynowych harcerskich i zuchowych, jako przewodzących najważniejszym jednostkom w strukturze. Jednak bardzo duży nacisk kładziono także na rozwój instruktorów i ich dokształcanie. W ChŁH i ChŁH-ek nigdy nie brakowało instruktorów Referatu Kształcenia, często zadanie to było uważane za tak ważne, że komendanci z klucza zostawali kierownikami tego referatu.
Pierwsze chorągwiane kursy drużynowych odbyły się w 1945 r. Już w dniach 26 kwietnia – 3 maja swoje szkolenie przeprowadził Referat Zuchów ChŁH[1]. Kolejne szkolenia miały miejsce w wakacje. Pierwsze wspólne szkolenie w ZHP odbywało się podczas Centralnej Akcji Szkoleniowej (CAS) w Osowcu. Trwało ono w dniach 8-26 VIII 1945 r. i zgromadziła chłopców i dziewczęta, członków Chorągwi: Białostockiej, Gdańskiej, Kieleckiej, Lubelskiej, Mazowieckiej, Pomorskiej, Radomskiej, Rzeszowskiej (tylko dziewczęta), Śląsko-Dąbrowskiej, Warszawskiej i Wielkopolskiej. Pozostałe chorągwie zorganizowały swoje własne obozy szkoleniowe[2].
Dlaczego ChŁH i ChŁH-ek zdecydowały się na własny kurs, do końca nie wiadomo. Przypuszczać jednak można, że w Łodzi znajdowała się wystarczająca do organizacji zajęć liczba instruktorów, znających się na prowadzeniu kształcenia. Pierwszy powojenny kurs drużynowych, który wykształcił duże rzesze powojennej kadry, odbył się w dniach 2-23 VIII 1945 r. W Grotnikach pracowały 4 drużyny kursowe, na czas wyjazdu przyjęły one za swoich patronów polskich bohaterów narodowych: Tadeusza Kościuszkę, Władysława Jagiełłę, Stefana Czarnieckiego i Józefa Piłsudskiego. We wszystkich drużynach było razem 163 harcerzy[3]. Zajęcia podzielone zostały na działy: ideologia, metodyka, teoria harcerska, zajęcia świetlicowe, obozownictwo, budowa urządzeń obozowych, pierwsza pomoc, terenoznawstwo, sygnalizacja, gry polowe i ogniska. W ramach ideologii miało miejsce np. 10 gawęd dotyczących prawa harcerskiego, zajęcia o ewolucji demokracji, gawęda „harcerstwo na tle nowej demokratycznej rzeczywistości polskiej”[4], dyskusja o antysemityzmie oraz zadaniach i celach spółdzielczości. W czasie zajęć z metodyki, które prowadził Kazimierz Krakowski, podejmowane były wszystkie tematy związane z pracą i umiejętnością prowadzenia drużyny. Przyszli drużynowi mieli zajęcia z metody i psychologii. Ponadto poznawali różne umiejętności harcerskie, które potem mieli przekazać swoim harcerzom[5]. Kurs ukończyło z wynikiem pozytywnym 67 osób, w tym 26 z hufców łódzkich[6]. Organizacja tego wyjazdu w pierwsze powojenne wakacje, nie mogła chyba obyć się bez problemów finansowych i aprowizacyjnych. We wrześniu komendant ChŁH musiał zgłosić się do Towarzystwa Koloni Letnich, by wspomogło ono chorągiew, pokryciem niedoboru finansowego w wysokości 63 tys. zł. Problemy finansowe pojawiły się ponieważ, kurs nie otrzymał obiecanych przydziałów żywności i był zmuszony kupić produkty na wolnym rynku, co oczywiście spowodowało wysokie koszty. Koszty generowały także przewozy żywności, która według wcześniejszych założeń miała być dowożona[7].
Kurs w Grotnikach był przeznaczony dla drużynowych harcerskich. Kurs dla drużynowych zuchowych i instruktorów referatów zuchów odbył się miesiąc wcześniej, w dniach 17-28 lipca. Jego zasięg był ogólnopolski, a wzięły w nim udział wszystkie chorągwie. Obóz rozbity był w parku przy budynku ChŁH i ChŁH-ek przy ul. Ignacego Skorupki 10/12. Zajęcia na kursie prowadził m.in. Aleksander Kamiński[8].
Ponieważ nie wszyscy mogli wziąć udział w kursie w Grotnikach, w październiku rozpoczął się Korespondencyjny Kurs Drużynowych dla harcerzy ChŁH. Jego kierownikiem był Kazimierz Krakowski. Zwolnieni z oddawania zadań kursowych byli tylko ci, którzy zaliczyli kurs w Grotnikach, byli podharcmistrzami lub harcmistrzami. W tygodniowych odstępach drużynowi otrzymywali gazetkę, w której znajdowały się wykłady; propozycje zbiórek, gier i zabaw; gawędy, artykuły dotyczące organizacji pracy i umiejętności harcerskich. Intencją organizatorów było pomóc drużynowym w ciężkiej pracy, jaką jest prowadzenie drużyny, podsuwanie nowych pomysłów i rozwiązań. W pierwszym numerze Korespondencyjnego Kursu Drużynowych była gawęda o prawie harcerskim, artykuł dotyczący planowania pracy i gier polowych oraz piosenki. Zadania kursowe należało odesłać do komendy ChŁH. Były one różnorodne, np. w numerze 2 polecano przygotować charakterystykę chłopców przydatną do planowania pracy. Oprócz zadań teoretycznych, zakładano też praktykę. W okresie świąt Bożego Narodzenia kursant miał za zadanie przeprowadzić z drużyną akcję pomocy sierotom i przysłać z niej sprawozdanie. W czasie trwania kursu przygotowano dla uczestników 10 numerów gazetek. Za każdą z nich musiała zapłacić drużyna, do której należał kursant[9]. Kurs jednak zaczął się z dużym opóźnieniem w stosunku do założonego terminu, poza tym w styczniu pojawiły się problemy organizacyjne, związane ze zmianą miejsca pracy szefa kursu i w związku z tym braku czasu na jego dokończenie[10]. Z zachowanych dokumentów nie wynika jasno, czy kurs został doprowadzony do końca i jakie były jego wyniki.
Na zakończenie kursu korespondencyjnego nie czekało ŚH Łódź-Miasto. Postanowiono tam zorganizować stacjonarny kurs, mający swoją siedzibę w Łodzi. Kurs miał trwać w czasie przerwy świątecznej w dniach 27 XII 1945 r. – 6 I 1946 r. oraz podczas następnych 8 niedziel. Dużą rolę w organizacji także tego kursu miał Kazimierz Krakowski. Przewidziano dla uczestników zarówno zajęcia teoretyczne, jak i praktyczne np. zajęcia sportowe, które chciano zorganizować w sali gimnastycznej łódzkiej Young Men’s Christian Association (YMCA) na ul. Stanisława Moniuszki 4. Referat Zuchów ChŁH zachęcał szefów wydziałów hufcowych do poszukiwania dobrych kandydatów na zuchmistrzów. „Brak wyszkolonych drużynowych uniemożliwia nam normalny rozwój ruchu zuchowego. Dlatego najważniejszym zadaniem jest wyszkolenie kandydatów na drużynowych zuchów […]. Winni to być chłopcy inteligentni, lubiący dzieci, umiejący do nich podejść i je poprowadzić, chłopcy dzielni o wybitnym zacięciu wodzowskim, chłopcy trochę ryzykanci, ale charaktery szczere, dobre otwarte. […] Na takich czekamy, chcemy ich widzieć u siebie na kursie”[11]. Udział w kursie brało 45 harcerzy podzielonych na 4 zastępy. Zajęcia na kursie zawierały klasyczne zagadnienia, wspominane już przy opisywaniu innych tego typu przedsięwzięć, ale ponadto skupiały się także na formach dla zuchów charakterystycznych, jak np. majsterka (zuchowe prace manualne), metodyka zuchowa czy zabawy przeznaczone dla najmłodszych[12]. Aby zaliczyć kurs drużynowych zuchowych należało, oprócz udziału w zajęciach, wykonać pewne zadania: zaplanować wycieczkę, opracować cykl sprawności zuchowych, przygotować do zdobywania sprawności kolonijne, zaplanować zajęcia świetlicowe i kominek, napisać jadłospis dla zuchów, poprowadzić zbiórkę i jeden dzień podczas koloni lub zimowisk oraz przygotować majsterkę[13]. Referat Kształcenia nie poprzestawał na tych działaniach, miał więc plany szkoleniowe także w odniesieniu do wakacji 1946 r. Ponieważ ciągle przybywało nowych drużyn, nowych drużynowych – także ze względu na zmiany na funkcjach, nigdy nie kończyła się praca kształceniowa. W 1946 r. postanowiono więc w chorągwi, przeszkolić kolejnych 500 drużynowych i przybocznych i 2000 zastępowych[14]. Liczby te wydają się olbrzymie i mogły być zrealizowane jedynie przy pełnym zainteresowaniu kursami, czego niestety nie udawało się nigdy osiągnąć.
Na koniec warto także wspomnieć jeszcze o kursach specjalnościowych, przeznaczonych dla osób chcących się doszkalać w danej dziedzinie wiedzy lub umiejętności. Najwięcej kursów tematycznych dotyczyło kwestii WF. Zadania organizacji takich zajęć podejmowały się przede wszystkim referaty WF. Referat WF ChŁH zorganizował Dochodzony Kurs Przodowników WF, przy udziale 27 harcerzy z Łodzi oraz 7 z miast ościennych. Odbywał się on na sali gimnastycznej i pływalni YMCA, a jego wykładowcami byli instruktorzy łódzkich zarządów okręgów sportowych różnych dyscyplin sportu i lekarz medycyny. Kurs ukończyło jedynie 9 chłopców, którzy zostali przydzieleni jako referenci WF do łódzkich hufców[15]. W czasie zajęć chłopcy poznawali: fizjonomię człowieka, brali udział w wycieczkach na zawody sportowe, uczyli się pływać, poznawali zasady i grali w siatkówkę i koszykówkę, zasady racjonalnego treningu i gimnastyki, zaprawę bokserską i dyscypliny lekkoatletyczne[16]. Organizowano również bardzo specjalistyczne kursy, jak np. kurs lotniczy. Miał on miejsce w Łodzi w 1945 r., pod nazwą „teoretyczny kurs lotniczy”[17]. Prawdopodobnie w Łodzi nie odbywały się kursy żeglarskie, a ChŁH wysyłała swoich kandydatów na kursy zewnętrzne np. do Chorągwi Wielkopolskiej Harcerzy[18]. Kursy terenoznawczy, samarytański, a nawet przodowników śpiewu organizował dla swoich harcerzy Hufiec Łódź-Śródmieście[19], natomiast Hufiec Łódź-Północ zaproponował kurs topografii[20]. Ciekawe kusy organizowały także harcerki, które miały w swoim repertuarze kurs tańców ludowych[21].
Podstawą działania wielu organizacji było zawsze, przygotowanie odpowiednich kadr do realizacji postawionych sobie przez nią celów. Ponieważ rozwój młodego człowieka leżał u podstaw wychowania harcerzy w ZHP, to organizacja wszelkiego rodzajów kursów była obowiązkiem każdej chorągwi i hufców. Kształcenie członków związku od zastępowego po harcmistrza, sprzyjało umacnianiu się organizacji, ujednolicaniu poglądów we wszystkich chorągwiach, utwierdzaniu kursantów w słuszności idei i działań jakie były podejmowane. Przyznać trzeba, że obie łódzkie chorągwie bardzo przykładały się do kształcenia na każdym poziomie, planowały systematyczne długofalowe działania, jak i przygotowywały bardzo dobre, prowadzone przez znawców metodyki (np. Kazimierza Krakowskiego) kursy na wszelkich szczeblach. Wynikiem sukcesów odnoszonych w szkoleniu były na pewno prężnie działające drużyny, mające ciekawy program i podejmujące urozmaiconą służbę.
hm. Agnieszka Rytel
[1] AKHist. ChŁ, t. Wydział zuchów – korespondencja 1945-1948, dok. nr 4, Zaświadczenie o ukończeniu Kursu Wodzów Zuchowych, b.d., b.p.
[2] A. Kiewicz, op. cit., s. 35.
[3] AKHist. ChŁ, t. Kursy, obozy, szkolenia 1945, dok. nr 8-20, Ewidencja kursu drużynowych w Grotnikach 1945 r., b.d., b.p.
[4] Ibidem, dok. nr 21, Spis zajęć drużyn i zastępów, b.d., b.p.
[5] Ibidem, dok. nr 21-35, Zagadnienia podejmowane na zajęciach na kursie w Grotnikach 1945 r., b.d., b.p.
[6] Ibidem, dok. nr 52, Lista osób, które ukończyły kurs drużynowych harcerskich w Grotnikach, b.d., b.p.
[7] Ibidem, dok. nr 53, Prośba do Towarzystwa Koloni Letnich o wsparcie finansowe, b.d., b.p.
[8] A. Kiewicz, op. cit., s. 35.
[9] AKHist. ChŁ, t. Kursy, obozy, szkolenia 1945, dok. nr 41-229, Dokumentacja Korespondencyjnego Kursu Drużynowych 1945-1946, b.d., b.p.
[10] AKHist. ChŁ, t. Protokoły z odpraw 1945-1948, dok. nr 31-34, Sprawozdania Referatu Kształcenia za okres od listopada 1945 r. do kwietnia 1946 r., b.d., b.p.
[11] AKHist. ChŁ, t. Wydział zuchów – statystyka 1945-1948, dok. nr 4, „Zuchowe Wici”, nr 3, b.d., b.p.
[12] AKHist. ChŁ, t. Wydział zuchów – korespondencja 1945-1948, dok. nr 74, Książka pracy Kursu Drużynowych Zuchowych – styczeń 1946 r., b.d., b.p.
[13] Ibidem, dok. nr 285, Karta zadań na zaliczenie kursu drużynowych zuchowych, b.d., b.p.
[14] AKHist. ChŁ, t. Protokoły z odpraw 1945-1948, dok. nr 31-34, Sprawozdania Referatu Kształcenia za okres od listopada 1945 r. do kwietnia 1946 r., b.d., b.p.
[15] Ibidem, dok. nr 27, Sprawozdanie z działania Referatu WF z listopada 1946 r., b.d., b.p.
[16] AKHist. ChŁ, t. Wychowanie fizyczne 1945-1948, dok. nr 16, Program kursu przodowników sportu, b.d., b.p.
[17] Ibidem, dok. nr 276, Lista zgłoszeń na teoretyczny kurs lotniczy, b.d., b.p.
[18] Ibidem, dok. nr 275, Zgłoszenie na kurs żeglarski do Chorągwi Wielkopolskiej Harcerzy b.d., b.p.
[19] AKHist. ChŁ, t. Środowisko Łódź-Miasto 1945-47, dok. nr 91, Protokół z odprawy środowiska, 25 I 1947 r., b.d., b.p.
[20] AKHist. ChŁ, t. Hufiec Łódź-Północ 1945-1948, dok. nr 5, Rozkaz L. 7, marzec 1947 r., b.p.
[21] AKHist. ChŁ, t. Korespondencja. Chorągiew żeńska, dok. nienumerowany, Informacja o organizacji kursu tańców ludowych, b.d., b.p.
